Clwb Llyfrau f8: Rhys Llwyd y Lleuad

Y bwriad gwreiddiol heddiw oedd gwneud fideo bach ar Rocket League, y gêm efo ceir roced yn chwarae pêl-droed sydd wedi bod yn boblogaidd iawn ar wefan Twitch yn ddiweddar. Ond mae fy holl offer sain, mewn cahŵts efo fy nghyfrifiadur, wedi penderfynu peidio gweithio. Dwi yn gobeithio gwneud lot mwy o fideos byrfyfyr, ffwrdd â hi, heb sgript, felly edrychwch ymlaen at hwnna os ydw i’n dysgu sut mae technoleg yn gweithio.

Yn y cyfamser, gawn ni barhau ar ein taith drwy ffuglen genre Cymraeg wrth drafod un o’r straeon cynharaf – cyfrol E. Tegla Davies, Rhys Llwyd y Lleuad (1925).

man_on_the_moon_brooke

Wna i ddim eich cadw chi’n hir, achos dwi ddim yn siŵr oes ‘na lot o bethau syfrdanol i’w ddweud am y llyfr. Mae’n stori syml, wedi ei hanelu at blant, efo’r bwriad o’u haddysgu am ffeithiau gwyddonol sylfaenol. Ond mae’n dal i fod yn lyfr pwysig oherwydd ei statws fel – o bosib – y nofel ffuglen wyddonol cynta erioed yn Gymraeg.

Dwi ddim yn gallu bod yn sicr am hwnna, wrth gwrs. Mae ‘na bobol sy’n gwybod lot mwy am y petha ‘ma na fi. Ond dim fi ydi’r unig un sydd wedi honni hynny. Meddai Dyddgu Owen yn E. Tegla Davies: Llenor a Phroffwyd:

“… [dyma’r] space-book cyntaf yn Gymraeg, ymhell cyn i lyfrau o’r math yma fod yn boblogaidd, heb sôn am fod yn gyffredin.” (73)

“Space-book”! Briliant.

Ar y pryd, doedd ‘na ddim lot o ffuglen wyddonol o gwmpas yn gyffredinol. H.G. Wells, wrth gwrs, a nofelau Edgar Rice Burroughs, ond dim llawer arall i gyrraedd yr ymwybyddiaeth gyhoeddus, i fi wybod. A dwi wedi sôn o’r blaen am y ffaith nad ydi’r sefydliad llenyddol yng Nghymru yn hapus iawn i dderbyn ffuglen wyddonol fel rhan o’r canon, felly mae’n rhaid rhoi dipyn o ganmoliaeth i E. Tegla Davies am fod gymaint ar flaen y gâd.

Dydi’r naratif ei hun ddim ar roi’r byd ar dân, ond mae o’n ddigon ar gyfer stori i blant. Mae Dic a Moses yn ddau fachgen sy’n cuddio mewn llwyn er mwyn osgoi mynd i’r capel, pan mae Rhys Llwyd – dyn bach y lleuad ei hun – yn dod i lawr er mwyn eu sgubo nhw ffwrdd i’w gartre, ymhell cyn i Neil Armstrong, Buzz Aldrin, a’r boi arall ‘na wneud.

Yn hyn o beth, roedd y darn yma o’r nofel yn fy atgoffa i o’r ffordd wnaeth Gandalf ymddangos allan o nunlle a herwgipio Bilbo druan allan o’i gartre heb lawer o esboniad. ‘Da ni byth yn hollol siŵr pam bod yr hogiau’n mynd i’r lleuad, na be ydi diben eu trip yna. Ond dyna ni. Mae’n gwneud stori fach neis. A doedd E. Tegla Davies ddim o flaen ei amser yn gwneud hyn – mae’r math yma o beth wedi ei rwygo’n syth allan o straeon tylwyth teg, o’r fformiwla oedd ym mhob un stori Rupert The Bear, ac yn y blaen.

Ar hyd y daith, mae nhw’n cyfarfod Shonto’r Coed – brawd Rhys, a brenin y tylwyth teg – cymeriad arall sy’n teimlo fel ei fod wedi ei gymryd o lyfrau Tolkien. Wedi sgwrsio efo fo am dipyn bach, mae’r criw yn mentro i’r lleuad ac mae’r gyfrol yn cymryd ffurf rhestr o wersi gwyddonol, wrth i Dic a Moses ddysgu am bethau fel disgyrchiant, be sy’n gwneud diwrnod yn ddiwrnod, pam does dim sŵn ar y lleuad, ac yn y blaen. Ac yn y man, wrth gwrs, mae’r bechgyn yn dychwelyd i’r ddaear – ac yn mynd yn syth i’r capel, wrth reswm!

Dwi’n cymryd bod eu teuluoedd nhw wedi mynd yn wyllt yn poeni amdanyn nhw yn y cyfamser, achos bod nhw yna am wythnosau, os nad misoeddond dydi hwnna ddim yn cael lot o sylw. O, wel.

Dwi ddim am dwyllo fy hun. Does ‘na ddim ffordd y bydd llyfr fel Rhys Llwyd y Lleuad yn dod yn boblogaidd eto na’m byd. Mae o jyst wedi heneiddio dipyn bach gormod bellach. Ac mae’r ieuenctid wedi colli diddordeb yn y capel a stwff fel’na, dydyn? Mwy o ddiddordeb ganddyn nhw yn eu Nintendo Playstations a’u Sega Boxes bondigrybwyll. Ond fedrwn ni ddim tanbrisio pwysigrwydd y llyfr yn natblygiad ffuglen wyddonol yn y Gymraeg. Achos, os nad allwch chi fy mhrofi i’n anghywir, dyma ddechreuodd o i gyd.

***

Cwpwl o lyfrau ffuglen wyddonol mewn pentwr i fi ddarllen eto, ond rhowch wybod os oes ‘na rwbath ‘da chi ar dân isio fi drafod. Am y tro, cadwch lygad ar f8 am fwy o erthyglau, fideos, a nonsens cyffredinol.

– Elidir

Advertisements

2 Comments Add yours

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s